thetea.app · the encyclopedia Encyclopedia · School · Atlas · Pu-erh · Equipment EN · RU · · · · FR · ES · AR · DE · JA · KO
+61 more
thetea.app Browse all →

home · article

gǒuqǐ

gǒuqǐ · 枸杞

Zipatso za goji (枸杞, gǒuqǐ) ndi zipatso zouma za tchire la mtundu wa Lycium (dereza) za banja la nightshade (Solanaceae), zomwe ku China zakhala zikulowetsedwa m'madzi otentha ndikumwa "ngati tiyi".

Zipatso za goji (枸杞, gǒuqǐ) ndi zipatso zouma za tchire la mtundu wa Lycium (dereza) za banja la nightshade (Solanaceae), zomwe ku China zakhala zikulowetsedwa m’madzi otentha ndikumwa “ngati tiyi”. M’chinenero cha tsiku ndi tsiku, chakumwa chotere nthawi zambiri chimatchedwa tiyi, koma mwasayansi ya zomera si tiyi: mulibe tsamba la chomera cha tiyi Camellia sinensis, ndipo m’gulu la zakumwa za ku China, chimaikidwa m’gulu la zolowetsa mmalo mwa tiyi (代用茶, dàiyòng chá) — zolowetsa za zomera zomwe zimalowetsedwa motsatira chitsanzo cha tiyi. Pamsika, pali mitundu iwiri yayikulu ya zipatso: zipatso zofiira zazikulu (大枸杞 / 红枸杞) ndi zipatso zakuda (黑枸杞). Zofiira zimalimidwa makamaka ku Ningxia, ndi dera lachitsanzo m’boma la Zhongning, pamene zakuda zimalimidwa m’mapiri aatali a Qinghai ndi Xinjiang. M’moyo wa tsiku ndi tsiku, goji amalowetsedwa okha kapena m’mitundu yosakaniza, amawonjezedwa mu “tiyi wa chuma chisanu ndi chitatu”, amawathira mu thermos kwa tsiku lonse lantchito, amawayika mu supu, mphala, ndi compotes. Pansipa, mitundu iwiri yonse ikufotokozedwa ngati mtundu wodziyimira pawokha wa chakumwa cholowetsedwa — ndi mwambo wake, terroir, ndi njira yokonzera.

1. Gulu ndi Chiyambi:

  • Mtundu: cholowetsa mmalo mwa tiyi, chakumwa cholowetsedwa cha zomera (代用茶, dàiyòng chá); si tiyi mwasayansi ya zomera.
  • Zipatso zofiira: dereza wamba (berber) — Lycium barbarum; m’mwambo wa ku China — 宁夏枸杞 (Níngxià gǒuqǐ).
  • Zipatso zakuda: dereza wa ku Russia — Lycium ruthenicum; m’mwambo wa ku China — 黑果枸杞 (hēiguǒ gǒuqǐ).
  • Banja ndi mtundu: nightshades (茄科, qiékē), mtundu dereza (枸杞属, gǒuqǐ shǔ).
  • Chiyambi cha zofiira: Ningxia Hui Autonomous Region, dera lachitsanzo — boma la Zhongning (中宁, Zhōngníng); “dereza wa Zhongning” ali ndi udindo wa chizindikiro cha dera (地理标志, dìlǐ biāozhì).
  • Chiyambi cha zakuda: chigawo cha Qinghai (青海, Qīnghǎi), makamaka Qaidam Basin (柴达木, Cháidámù) ndi dera la Nomhon (诺木洪, Nuòmùhóng); komanso Xinjiang (新疆, Xīnjiāng).

Ndikofunika kusiyanitsa malingaliro nthawi yomweyo. Mu chakumwa cholowetsedwa cha goji mulibe tsamba la Camellia sinensis, ndipo chifukwa chake, mulibenso zigawo za “tiyi” — caffeine yochokera ku tiyi, theanine, catechins. Chipangizocho chimalowetsedwa ndi njira zobwerekedwa ku tiyi, chifukwa chake ndi kwabwino kuchiyika m’gulu la 代用茶 — “cholowetsa mmalo mwa tiyi”, kapena chakumwa cha zomera. Ndikofunikiranso kuzindikira gulu lamkati la zipatso: mu “Pharmacopoeia ya People’s Republic of China” (中国药典, Zhōngguó Yàodiǎn), ngati chipatso 枸杞子 (gǒuqǐzǐ), ndi dereza wofiira Lycium barbarum amene akuphatikizidwa; mtundu woyandikira wa dereza waku China (中华枸杞, Zhōnghuá gǒuqǐ, Lycium chinense) umagwiritsidwa ntchito m’moyo watsiku ndi tsiku, koma suwerengedwa ngati chipangizo chovomerezeka cha pharmacopoeia, pomwe dereza wakuda Lycium ruthenicum ndi chipangizo chachigawo chosiyana, chomwe sichikuphatikizidwa mu mndandanda wa pharmacopoeia wa 枸杞子.

2. Mbiri ndi Tanthauzo la Chikhalidwe:

  • Kale: dereza amatchulidwa m’mabuku oyambirira a zitsamba za ku China, kuphatikizapo mu “Shennong Bencao Jing” (神农本草经, Shénnóng Běncǎo Jīng) ndipo kenako mu “Bencao Gangmu” (本草纲目, Běncǎo Gāngmù) ya Li Shizhen (李时珍, Lǐ Shízhēn).
  • Mwambo wa chakudya ndi mankhwala: Goji ndi chitsanzo chabwino cha lingaliro la “chakudya ndi mankhwala a muzu umodzi” (药食同源, yàoshí tóngyuán).
  • Mwambo wa kumpoto chakumadzulo: Zipatsozo zimaphatikizidwa mu “tiyi wa chuma chisanu ndi chitatu” (八宝茶, bābǎo chá) — chakumwa chokoma cholowetsedwa cha anthu a mtundu wa Hui ku Ningxia ndi Gansu.
  • Chizindikiro chamakono: goji yakhala chizindikiro chosavomerezeka cha chisamaliro cha thanzi m’moyo wa tsiku ndi tsiku.

Kwa zaka mazana angapo, dereza walowa mwamphamvu mu zophikira ndi zolowetsa zapakhomo za kumpoto chakumadzulo kwa China. “Tiyi wa chuma chisanu ndi chitatu” amakonzedwa mu kapu ndi chivundikiro: kuwonjezera pa zipatso za goji, amaikamo chrysanthemum, chipatso chofiira cha date, longan wouma, mphesa zouma, hawthorn, tizidutswa ta shuga wa crystalline, nthawi zina tiyi wobiriwira pang’ono — kaphatikizidwe kamasiyana malinga ndi banja. Payenera kutchulidwanso chithunzi chamakono cha pa intaneti: mawu oti “kulowetsa goji mu thermos” (保温杯里泡枸杞, bǎowēnbēi lǐ pào gǒuqǐ) akhala ku China chizindikiro chachipongwe cha kukhwima kukubwera ndi chisamaliro ku thanzi la munthu.

3. Kufotokozera kwa Zomera ndi Zipangizo:

  • Chomera (chofiira): tchire lopanda masamba, la minga lalitali pafupifupi 1–3 m lokhala ndi nthambi zopindika ndi masamba a lanceolate; maluwa ndi lilac-violent.
  • Chipatso (chofiira): chipatso chozungulira-elliptical chotalika pafupifupi 1–2 cm, chalanje-lofiira, chotsekemera, chokhala ndi timbewu tating’ono tambiri.
  • Chomera (chakuda): tchire laling’ono, la minga yambiri, lolowererana ndi zipululu ndi dothi lamchere.
  • Chipatso (chakuda): chipatso chaching’ono, chozungulira pafupifupi 5–9 mm m’mimba mwake, chofiirira mpaka chakuda, nthawi zambiri chachitafuli komanso ndi tsinde lalifupi.
  • Zipangizo zina: mphukira zazing’ono ndi masamba a dereza amadyedwanso (枸杞叶, gǒuqǐ yè; 枸杞头, gǒuqǐ tóu), zomwe amazipanga kukhala chakumwa ndi masamba.

4. Terroir ndi Makhalidwe a Kulima:

  • Ningxia ndi Zhongning: mitundu ya dothi ya alluvial ndi yamchere pang’ono ya m’chigwa cha mtsinje, kuthilira ndi Huang He (黄河, Huáng Hé), dzuwa lambiri ndi kusintha kwakukulu kwa kutentha pakati pa usiku ndi usana.
  • Qinghai ndi Qaidam: kutalika pafupifupi 2600–3000 m, nyengo youma ya continental, dothi lamchere ndi mphamvu ya ultraviolet.
  • Xinjiang: madera owuma okhala ndi zikhalidwe zofananako, kumene amasonkhanitsanso dereza wakuda, mwina wakutchire.

Terroir ya dereza ili ndi tanthauzo lachindunji, lowoneka. Kutentha kwadzuwa ndi kusiyana kwakukulu pakati pa kutentha kwa usana ndi usiku kumathandiza kuti zipatso zofiira zikhale ndi shuga wambiri ndipo chimawapangitsa kukhala okoma mwachilengedwe. Kwa zipatso zakuda, zikhalidwe zonyanya za m’madambo amchere a pamapiri ataliatali zimalumikizidwa ndi kuchuluka kwa anthocyanins — mitundu yomwe imapatsa chakumwa chake mtundu wolemera. Ichi ndichifukwa chake madera a “terroir” — chigwa cha Huang He ku Ningxia ndi Qaidam Basin ku Qinghai — amalemekezedwa kwambiri kuposa zipatso wamba.

5. Tekinoloji ya Kupanga:

  • Kututa: pamanja; dereza wofiira amathyoledwa kangapo kuyambira kumayambiriro kwa chirimwe mpaka m’dzinja malinga ndi kucha kwake.
  • Kukonzekera: mwamwambo, zipatso zatsopano zimaviikidwa mwachidule mu mankhwala ofewa a soda yakudya (食用碱, shíyòng jiǎn) kuti asokoneze phula la pakhungu ndikufulumizitsa kuyanika.
  • Kuyanika: kuyanika padzuwa pa ma grate kapena kuyanika ndi mpweya wofunda; ndikofunika kuti zisawumitsidwe mopitirira ndi “kuwotcha” zipangizo.
  • Zipatso zakuda: zimawumitsidwa mosamala kwambiri, pa kutentha kocheperako ndipo nthawi zambiri pamthunzi, kuti asasungunuke anthocyanins osakhazikika.
  • Kusanja: malinga ndi kukula, mtundu ndi kusasweka; zipatso zazikulu zofanana zimapita ku magulu apamwamba.

Ubwino wa zipangizo zomalizidwa umatsimikiziridwa makamaka ndi kuyanika. Kutentha kwambiri kumawononga mitundu ndi zinthu zonunkhira, ndipo zipatso zosawumitsidwa mokwanira zimawola msanga ndi kusanduka mawundu. Payeneranso kutchulidwa za kuphwanya malamulo: kufukiza ndi sulfure chifukwa cha mtundu “wowala” ndi kupaka utoto si njira za tekinoloje, koma chinyengo, chomwe chafotokozedwa pansipa.

6. Makhalidwe a Organoleptic:

  • Zipatso zofiira (zouma): zofewa, zotanikizika pang’ono, zotsekemera kwambiri ndi kuwawasa pang’ono.
  • Zipatso zofiira (chakumwa): chowonekera, chalanje chowala-chikasu; kukoma kofewa, kotsekemera, kopanda kuwawa.
  • Zipatso zakuda (zouma): pafupifupi zosatsekemera, zaudzu wosalowerera, ndi timbewu tomveka.
  • Zipatso zakuda (chakumwa): chofooka pakukoma, koma chochititsa chidwi pamitundu chifukwa cha anthocyanins.

Mtundu wa chakumwa cha dereza wakuda uyenera kufotokozedwa mosiyana. Ma anthocyanins ake (mitundu yochokera ku petunidin) amachita ngati chizindikiro cha acidity chachilengedwe: m’madzi acidic pang’ono, chakumwacho chimakhala chofiirira, ndipo m’madzi osalowerera ndi alkaline, chimakhala chamtambo ndi chamtambo-buluu. Chifukwa chake, chipatso chomwecho m’madzi osiyana a pampopi chimapereka chakumwa chofiirira kapena chamtambo — izi zimatengera pH ndi kuuma kwa madzi, osati “ubwino” wa zipangizo. Kuwonjezera apo, kutentha kumakhudza mtundu: m’madzi otentha kwambiri, anthocyanins amawonongeka mwachangu ndipo mtundu umafota, chifukwa chake dereza wakuda amalowetsedwa m’madzi ofunda, osati otentha kwambiri.

7. Kapangidwe ka Mankhwala:

  • Zipatso zofiira: polysaccharides a dereza (枸杞多糖, gǒuqǐ duōtáng; m’mabuku — LBP), carotenoids okhala ndi zeaxanthin yochuluka (makamaka ngati zeaxanthin dipalmitate), betaine, ma amino acid aulere, mavitamini ndi mchere.
  • Zipatso zakuda: anthocyanins (zotuluka za petunidin zikuchuluka), proanthocyanidins, polysaccharides.

Ma carotenoids amapatsa zipatso zofiira mtundu walanje-lofiira, ndipo zeaxanthin ndi imodzi mwazakudya zochepa zomwe zili ndi mtundu uwu wochuluka chonchi. Ma anthocyanins a zipatso zakuda amachititsa mtundu wake wakuda, komanso kusintha kwa mtundu kwa chakumwa malinga ndi pH komwe kwatchulidwa.

8. Ubwino pa Thanzi:

  • Mu mwambo wa tsiku ndi tsiku wa ku China: dereza wofiira amadziwika kuti ali ndi mphamvu za “kulimbitsa chiwindi ndi impso” (补肝肾, bǔ gān shèn) ndi “kumveketsa bwino maso” (明目, míngmù); ichi ndi chinenero cha malingaliro achikhalidwe, osati matenda achipatala.
  • Zomwe sayansi imafufuza: ma polysaccharides a dereza, zeaxanthin yokhudzana ndi thanzi la maso, ndi ntchito ya antioxidant ya ma extracts akufufuzidwa; zipatso zakuda zimafufuzidwa makamaka chifukwa cha anthocyanins.
  • Udindo wa chipangizocho: ichi ndi chakudya, osati mankhwala.

Ndikofunika kunena momveka bwino: goji ndi chakudya ndi chakumwa, osati mankhwala ochizira. Malonjezo a thanzi omwe nthawi zambiri amatsagana ndi malonda ang’onoang’ono amapitirira malire a nkhani ya encyclopedia ndipo si umboni wotsimikiziridwa wachipatala. Mwa machenjezo odziwika bwino, ndi koyenera kutchula mosalowerera: kudziletsa koyenera pa kuchuluka kwake; kusamala pa nthawi ya mimba; tcheru kwa iwo omwe amamwa mankhwala okhudza magazi kuti aume — ponena za dereza, pali malipoti a kuyanjana kotheka ndi anticoagulants. Mlingo weniweni ndi malangizo ali kunja kwa udindo wa lembalo; ngati pali matenda, chigamulo chimakhala kwa dokotala.

9. Kulowetsa:

  • Zombo: kwa zofiira — kapu yagalasi, gaiwan kapena thermos; kwa zakuda — galasi lowonekera, kuti muwone mtundu.
  • Mlingo (wofiira): pafupifupi 5–10 g (pafupifupi 20–30 za zipatso) pa 300–500 ml a madzi.
  • Kutentha (kofiira): pafupifupi 85–95 °C.
  • Nthawi (yofiira): mphindi 5–10; zipatso zotupazo zikhoza kudyedwa.
  • Kutsanulira (kofiira): kumapirira kutsanulira 2–3, kenako kukoma kumachepa.
  • Mlingo (wakuda): pafupifupi 2–3 g (20–30 ta zipatso tating’ono) pa kapu.
  • Kutentha (kwakuda): pafupifupi 40–60 °C — osati madzi otentha kwambiri, kuti asasungunuke anthocyanins ndi mtundu.
  • Kutumikira (kwakuda): kofunda kapena kozizira; chakumwa chozizira chimakhala chowonekera bwino pamitundu.

M’machitidwe, dereza wofiira nthawi zambiri amalowetsedwa mosakaniza — ndi chrysanthemum, chipatso chofiira cha date, longan — ngati “tiyi wa chuma chisanu ndi chitatu”. Dereza wakuda ndi wabwino kukonzekera mu kapu yagalasi kapena botolo: tsanulirani madzi ofunda, siyani kwa mphindi zingapo ndipo penyani mmene chakumwacho chikupaka mtundu. Ngati mukufuna mtundu wofiirira, onjezani pang’ono mandimu (acidification); m’madzi alkaline, chakumwacho chimakhala chamtambo. Kwa kutumikira kozizira, zipatso zimathiridwa ndi madzi ozizira ndikulowetsedwa nthawi yayitali.

10. Kusunga:

  • Zikhalidwe: malo owuma, ozizira, amdima mu chidebe chotsekedwa bwino.
  • Chinyezi: zipatso zimakoka chinyezi, pa chinyezi chambiri zimalumikizana, zimada ndikuwola.
  • Kusunga kwa nthawi yayitali: mufiriji kapena mufiriji m’matumba otsekedwa mwamphamvu.
  • Tizilombo: nthawi ndi nthawi fufuzani zipangizo kuti muwone njenjete ndi kachilomboka.

Dereza ndi chipangizo chomwe chimakhudzidwa ndi chinyezi ndi kuwala. Zipatso zofiira zikasungidwa molakwika, zimalumikizana msanga ndikutaya kusasweka, ndipo zakuda zimataya kuwala kwa anthocyanins. Thumba laling’ono la chotengera chinyezi chakudya mu botolo limathandiza kusunga zipatso zosasweka.

11. Mtengo ndi Zonyenga:

  • **Chitsogozo cha mtengo wogulitsa: ** pafupifupi 70–160 ¥/kg monga mulingo wa kuchuluka; mtengo weniweni umatengera mtundu, gulu, kukula ndi chaka cha zokolola.
  • Wofiira weniweni: mtundu wosagwirizana, wofiira wakuda, osati “wowala-ngati moto”; pakhungu la chipatso nthawi zambiri pamakhala kawanga; kukoma kotsekemera; akaviikidwa, madzi amapaka mtundu pang’onopang’ono.
  • Zonyenga za wofiira: kupaka utoto ndi utoto wa chakudya ngakhale wa mafakitale, kufukiza ndi sulfure (硫熏, liú xūn) kuti awale, kutsekemetsa ndi kulemetsa, kugulitsa zipangizo zakale ngati zatsopano.
  • Wakuda weniweni: wamng’ono, nthawi zambiri ndi tsinde losungidwa; chakumwa m’madzi ofunda chimasintha mtundu malinga ndi pH.
  • Zonyenga za wakuda: kusakaniza ndi zipatso zakuda zofanana, kupaka utoto, kugulitsa zipangizo wamba ngati “zakutchire za pamapiri aatali”.

Kuyesa kosavuta kwa dereza wakuda ndi kuyesa kwa mtundu kumeneko: tsanulirani madzi ofunda pang’ono; chipatso chenicheni chimapereka chakumwa chamtambo kapena chofiirira, ndipo powonjezera acid, chimasuntha mtundu wake kukhala wofiirira. Madzi ofiira kwambiri omwe “amatulutsa magazi” nthawi yomweyo ndi mofanana ndi chifukwa chokayikira utoto wochita kupanga, kuphatikizapo utoto wonyenga wamafakitale monga rhodamine (罗丹明, luódānmíng). Kwa zipatso zofiira, mtundu wowala wosagwirizana mwachilengedwe, fungo lowawasa-mankhwala, ndi madzi omwe amapaka mtundu wofiira kwambiri nthawi yomweyo ndizosautsa.

12. Zinthu Zochititsa Chidwi:

  • Chizindikiro cha acidity chachilengedwe: chakumwa cha dereza wakuda chingagwiritsidwe ntchito ngati chizindikiro cha pH chowonekera — kuchokera chamtambo m’malo alkaline kufika chofiirira m’malo acidic.
  • Etymology: liwu lapadziko lonse “goji” ndi kulembedwa kwachilatini kwa matchulidwe achi China a 枸杞 (gǒuqǐ).
  • Thermos ngati chizindikiro: meme “goji mu thermos” (保温杯里泡枸杞) yakhazikika mu chikhalidwe cha pop cha ku China.
  • Osati zipatso zokha: mphukira zazing’ono za dereza zimadyedwa ngati masamba, ndipo khungwa la muzu (地骨皮, dìgǔpí) ndi chipangizo chosiyana cha mankhwala achikhalidwe.
  • Kusintha kwa mitengo: dereza wakuda nthawi ina adalengezedwa ngati “golide wofewa” (软黄金, ruǎn huángjīn), pambuyo pake mtengo wake udatsika kwambiri pamene minda ikukula.

Pomaliza:

Zipatso za goji si tiyi, koma chakumwa cholowetsedwa chodzimirira cha zomera, chomwe ku China chakhala chikulowetsedwa ndikumwa “ngati tiyi” kwa zaka mazana ambiri, chikuphatikizidwa mu zophikira za tsiku ndi tsiku za kumpoto chakumadzulo. Kumbuyo kwa kuphweka kwakunja kuli dziko losiyana kwenikweni: zipatso zofiira zazikulu zotsekemera zochokera ku Ningxia ndi chitsanzo ku Zhongning, ndi zipatso zakuda tating’ono ta pamapiri aatali a Qinghai ndi Xinjiang, omwe chakumwa chawo chimasintha mtundu moonekera kuchokera chamtambo kukhala chofiirira malinga ndi acidity ya madzi.

Tiyeni tione goji ngati cholowetsa mmalo mwa tiyi ndi chakudya, osati ngati mankhwala. Pamenepo, ubwino wake — kukoma, mtundu, kusavuta kulowetsa, ndi udindo wodziwika mu chikhalidwe cha tsiku ndi tsiku — zimawululidwa moona mtima, popanda malonjezo okwezeka, ndipo kumvetsetsa terroir, tekinoloji ya kuyanika, ndi zizindikiro za zipangizo zenizeni kumathandiza kusiyanitsa chipangizo chabwino ndi chonyenga.

the teas described here are available from teamotea